แนวคิดและบทบาททางการศึกษาของศาสตราจารย์หม่อมหลวงปิ่น มาลากุล - อัจฉรา เจริญรัถ (จุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย, 1990)
การวิจัยครั้งนี้มีวัตถุประสงค์เพื่อศึกษาแนวคิดและบทบาททางการศึกษาของศาสตราจารย์หม่อมหลวงปิ่น มาลากุล โดยใช้วิธีวิจัยเชิงประวัติศาสตร์ วิเคราะห์ข้อมูลจากเอกสารและการสัมภาษณ์ ผลการวิจัยพบว่า หม่อมหลวงปิ่น มาลากุล ได้ใช้ประสบการณ์และความเห็นว่าดีงามเหมาะสม ผสมผสานกับความรู้ที่ได้ศึกษาเป็นแนวคิดของตนเอง มิได้ยึดถือแนวความคิดปรัชญาใดเฉพาะเจาะจง กล่าวคือ 1. การศึกษาหมายถึงสิ่งที่บุคคลได้รับการศึกษาอบรมและยังเหลืออยู่ในความทรงจำ ซึ่งสามารถนำมาใช้ได้อย่างเหมาะสม สนองตอบความต้องการ 2. การศึกษามีคุณค่าและความสำคัญเนื่องจากเป็นเครื่องมือให้มนุษย์รู้จักพิจารณาเลือกสรรสิ่งที่ดีงาม ทำให้หลุดพ้นจากความโง่เขลา ความชั่ว 3. การศึกษามีความสัมพันธ์กับสังคมมนุษย์ต้องดำรงชีวิตท่ามกลางสภาพแวดล้อมที่เปลี่ยนแปลงตลอดเวลาโดยอาศัยความรู้ที่ได้ศึกษามา 4. ผู้เป็นกำลังสำคัญของการศึกษาคือครูจึงต้องส่งเสริมอาชีพครูให้มั่นคง ในส่วนบทบาททางการศึกษา ปรากฏผลงานอันเกิดจากความคิดริเริ่มของท่านในการวางรากฐาน ปรับปรุง พัฒนา ขยายขอบข่ายงานทางการศึกษาอย่างกว้างขวาง สอดคล้องต่อสภาพการณ์ยุคสมัย และยังมีผลสืบเนื่องต่อการพัฒนาถ่ายทอดมาเป็นแนวคิด รูปแบบการบริหารการศึกษาในสมัยปัจจุบัน ดังนี้คือ 1. การพัฒนาการศึกษาสู่ส่วนภูมิภาค 2. การร่วมมือกับองค์การศึกษาระหว่างประเทศ 3. การผดุงและส่งเสริมการฝึกหัดครู