บทบาทผู้หญิงในนวนิยายและเรื่องสั้นของหลวงวิจิตรวาทการ : การศึกษาเชิงวิเคราะห์ - วาสนา บุญสม (จุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย, 1992)
วิทยานิพนธ์ฉบับนี้มุ่งศึกษาและวิเคราะห์บทบาทผู้หญิงในนวนิยายและเรื่องสั้นของหลวงวิจิตรวาทการ โดยพิจารณาวิเคราะห์จากผลงานวรรณกรรมประเภทนวนิยายและเรื่องสั้น ประกอบกับประเภทอื่นที่แสดงทัศนะของหลวงวิจิตรวาทการเกี่ยวกับการเปลี่ยนแปลงบทบาทของผู้หญิง ตลอดจนศึกษาภูมิหลังทางสังคมเพื่อประกอบการวิจัย จากการศึกษาและวิเคราะห์งานเขียนประเภทนวนิยายและเรื่องสั้นของหลวงวิจิตรวาทการ พบว่าลักษณะตัวละครฝ่ายหญิงในวรรณกรรมดังกล่าวได้รับอิทธิพลมาจากสภาพความเปลี่ยนแปลงในสังคมและจากผู้หญิงที่มีบทบาทสำคัญต่อชีวิตของหลวงวิจิตรวาทการ อิทธิพลเหล่านี้มีส่วนให้หลวงวิจิตรวาทการนิยมใช้ตัวละครฝ่ายหญิงเป็นตัวละครเอก และแสดงบทบาทสำคัญในการดำเนินเรื่อง ซึ่งทำให้นวนิยายและเรื่องสั้นเหล่านั้นมีลักษณะที่น่าสนใจควรแก่การศึกษาค้นคว้า การสร้างตัวละครฝ่ายหญิงให้มีบทบาทสำคัญในเรื่อง เช่น มีบทบาทเป็นผู้นำในระดับครอบครัว ระดับประเทศและระดับโลก ทั้งทางด้านเศรษฐกิจทางด้านสังคม และทางด้านการเมือง แทนที่จะเป็นผู้ตามเหมือนที่ปรากฏในสังคม นอกจากนี้ผู้หญิงยังสามารถช่วยเหลือผู้ชายในการป้องกันประเทศ อีกทั้งยังสามารถพัฒนาทางด้านความรู้ ความสามารถและสติปัญญาของตนได้เหมาะสม การสร้างตัวละครฝ่ายหญิงให้มีบทบาทสำคัญในเรื่องนี้ จึงนับเป็นการท้าทายความคิดทางหนึ่ง สรุปได้ว่าจุดประสงค์ในการแต่งนวนิยายและเรื่องสั้นของหลวงวิจิตรวาทการมิได้ประสงค์เพื่อความบันเทิงเพียงอย่างเดียว แต่ต้องการเสนอทัศนะเพื่อนำไปสู่การเปลี่ยนแปลงบทบาททางสังคมของผู้หญิงไทยอีกด้วย