Buddhadasa s poetry and the contemplation on emptiness - Thanaphon Cheungsirakulvit (Chulalongkorn University, 2012)
"ความว่าง" ในฐานะคำศัพท์เฉพาะทางพุทธศาสนานั้นมีที่มาจากคำสอนของพระพุทธเจ้าที่ปรากฏใช้อยู่ในพระไตรปิฏก ในทางเถรวาทใช้คำว่า "สุญญตา" แทนคำว่าความว่างและอธิบายความว่างด้วยหลักปฏิจจสมุปบาท ในทางมหายานใช้คำว่า "ศูนยตา" โดยขยายขอบเขตความหมายของคำว่าความว่างครอบคลุมทุกสิ่งรวมถึงการตรัสรู้หรือโพธิของพระพุทธเจ้าด้วย พุททาสภิกขุเสนอแนวคิดเรื่องความว่างในลักษณะเหนือการแบ่งนิกาย กล่าวคือ ท่านอธิบายว่าความว่างเป็นแก่นแท้ของศาสนา ปรากฏในศาสนาของพระพุทธเจ้าหรือ "พุทธยาน" ความว่างในทรรศนะของพุทธทาสภิกขุสามารถอธิบายได้ด้วยแนวคิด 4 ประการ คือ แนวคิดเรื่องจิตว่าง, แนวคิดเรื่องจิตเดิมแท้, แนวคิดเรื่องนิพพานที่นี่เดี๋ยวนี้สำหรับทุกคน, และแนวคิดเรื่องการปฏิบัติจิตว่างในชีวิตประจำวัน แนวคิดทั้ง 4 ประการนี้ครอบคลุมหลักคำสอนของท่านพุทธทาสในทุกมิติ กล่าวคือ ทุกสิ่งที่ท่านพุทธทาสภิกขุสอนล้วนเกี่ยวโยงกับแนวคิดเรื่องความว่างทั้งสิ้น กวีนิพนธ์ของท่านพุทธทาสภิกขุแสดงนัยสำคัญของแนวคิด "ความว่าง" ในหลายลักษณะ กล่าวคือ "ความว่าง" หมายถึงการดำรงอยู่ของสรรพสิ่งโดยปราศจากแก่นแท้ให้ยึดมั่น ทุกสิ่งดำรงอยู่ด้วยเหตุและปัจจัย ท่านพุทธทาสภิกขุใช้แนวคิด "ความว่าง" ในลักษณะเป็นอุดมคติสูงสุดของพุทธศาสนา กล่าวคือ อธิบายเรื่องจิตว่างและจิตเดิมแท้ และใช้อธิบายวิธีปฏิบัติเพื่อเข้าถึงอุดมคตินั้น นั่นคือ แนวคิดนิพพานที่นี่เดี๋ยวนี้สำหรับทุกคนและแนวคิดการปฏิบัติจิตว่างในชีวิตประจำวัน นอกจากนี้กวีนิพนธ์ของพุทธทาสภิกขุยังแสดง "ความว่าง" ในฐานะแนวคิดสำคัญที่ใช้อธิบายไตรสิกขา คือ ศีล สมาธิ ปัญญา ซึ่งเป็นพื้นฐานของการบรรลุนิพพาน การอ่านกวีนิพนธ์ยังใช้เป็นหลักปฏิบัติเพื่อการบรรลุนิพพานอีกด้วย ตัวกวีนิพนธ์เองก็เป็นอุบายสอนธรรมอย่างแยบยลและลึกซึ้ง องค์ประกอบทางวรรณศิลป์ที่ปรากฏใช้ในกวีนิพนธ์ของท่านพุทธทาสภิกขุ อาทิ การสร้างภาพพจน์ การใช้ภาพประกอบบทกวี การใช้คำถามเชิงวรรณศิลป์ การใช้อุปลักษณ์ การใช้ปุจฉา-วิสัชชนา การใช้คติ การใช้เรื่องราวสอนธรรม ล้วนสร้างเป็นการสร้างปริศนาธรรม เป็นเครื่องมือให้ผู้อ่านกวีนิพนธ์ได้ "เพ่ง" พิจารณาเพื่อเข้าถึง "ความว่าง" หรือ พระนิพพานในที่สุด